Ga verder naar de inhoud
Toolkit

Bewustmaken en sensibiliseren

Presentatie
Communicatie
Bewustmaken
Herkennen

Filmen/documenteren om het bewustzijn over de erfgoedpraktijk te vergroten

BEWUSTMAKEN EN SENSIBILISEREN

Het presenteren en communiceren van cultureel erfgoed speelt een grote rol in het borgen ervan.

Dankzij presentatie, communicatie en toeleiding wordt een breder publiek - dat vaak niet vertrouwd is met de praktijk of het ambacht - geïnformeerd over cultureel erfgoed en wordt het toegankelijk gemaakt voor een breder publiek.

De ‘Toolbox Focus Vakmanschap’ omvat twee types van presentatie- en communicatieactiviteiten, die als borgingsmaatregelen* i.k.v. de UNESCO 2003 Conventie van groot belang zijn voor de brede implementatie:

  • Bewustmaken en sensibiliseren
  • Educatie

 

Deze toolkit buigt zich over de functie ‘Bewustmaken en sensibiliseren’.

Dit kan veel omvatten: mensen (en/of het grote publiek) bewust maken van het belang van een bepaalde erfgoedpraktijk en de functie(s) die het vervult in de samenleving (sensibiliseren). Of bijvoorbeeld mensen bewust maken waarom een overgeërfde praktijk bedreigd is en wat het voortbestaan van de karakteristieke kennis en vaardigheden precies bedreigt. 

Mensen hierover informeren draagt niet alleen bij tot het borgen van deze praktijken, maar bevordert ook wederzijds begrip en respect, en vredevol samenleven, terwijl het ook culturele diversiteit benadrukt. 

METHODE: EXPERIMENTEEL FILMMAKEN

De functie ‘bewust maken’ of ‘sensibiliseren’ biedt als documentatiedoel waarschijnlijk de meeste ruimte om op creatieve en experimentele manieren te filmen.

Er bestaan veel opties! Zo kan je kiezen uit allerlei types film, denk aan een promofilm van één minuut met dynamische muziek en snel wisselende scènes, of aan een artistieke zintuiglijke ervaring van een half uur met weinig geluid die zich richt op het oproepen van emoties. Of je kan je focussen op een specifiek gezichtspunt, persoon, materiaal of perspectief om het erfgoed of vakmanschap in beeld te brengen.

 

Ook bij het editen van het beeldmateriaal zelf kan je je creativiteit de vrije loop laten. Het kan gaan om:

  • een niet-lineair verhaal (wat betekent dat het verhaal niet in een chronologische volgorde wordt gepresenteerd)
  • andere filmtechnieken (out-of-focus en a-synchroon geluid, bijvoorbeeld)
  • diverse montagetechnieken (versneld of slow-motion)
  • ...

Het belangrijkste is dat de ‘juiste boodschap’ wordt overgebracht: namelijk de boodschap die de gemeenschap of groep van beoefenaars wil overbrengen aan het publiek.

 

TIP! Ben je nieuw met filmen? Bekijk onze 'Stap-voor-stap handleiding voor filmen' om aan de slag te gaan! 

De verschillende stadia bij het ontwerpen van een Japanse houtsnede.
De verschillende stadia bij het ontwerpen van een Japanse houtsnede. - © Bokrijk

AANBEVELINGEN FILMMAKER

De volgende aanbevelingen zijn gebaseerd op ervaringen uit het project ‘Focus Vakmanschap’, waarbij een professionele filmmaker nauw samenwerkte met erfgoedprofessionals en -beoefenaars.

Het intensief en collaboratief filmproces impliceert veel werkuren en een stevig budget. Ook wanneer  je minder tijd of budget hebt, kan je het advies hieronder aanpassen en toespitsen op je eigen context en mogelijkheden.

01 PREPRODUCTIE

Contactopname en bespreking aanpak

  • Neem eerst contact op met de beoefenaars met wie je wilt samenwerken om ideeën uit te wisselen over hoe je de video wilt aanpakken.
  • Probeer een duidelijk beeld te krijgen van de boodschap die ze willen overbrengen.
  • Breng in kaart welke mogelijkheden er zijn om te filmen binnen een bepaald tijdsbestek.
  • Overleg de verschillende benaderingen met de beoefenaars en kom tot een overeenkomst over één ervan.

 

Plan het filmen

  • Vertaal de gekozen aanpak in een ruw script en een shotlist.
  • Herschik de opnamelijst tot een praktisch ruw tijdschema.
  • Communiceer de opnamelijst en het ruwe tijdschema met de beoefenaars, en zorg voor hun goedkeuring.

02 PRODUCTIE

Voor het filmen

  • Maak een opnameschema en volg het zo strikt mogelijk op, maar behoud ook marge voor onverwachte situaties.
  • Bespreek hoe de beoefenaars precies te werk zullen gaan om het filmmateriaal goed op te zetten.
  • Neem enkele dagen vóór de eigenlijke opname contact op met alle betrokkenen om te bevestigen dat alles plaats vindt zoals besproken.
  • Begin vroeg genoeg en laat een marge in je tijdschema voor onverwachte situaties.

 

Tijdens het filmen 

  • Gebruik de shotlist en het ruwe tijdschema om het filmproces te voltooien.
  • Sta open voor onverwachte opportuniteiten tijdens de opname. Deze shots kunnen nuttig zijn tijdens het montageproces.
  • Besteed extra aandacht aan de geluidsopname, probeer de geluiden zo geïsoleerd mogelijk op te nemen door externe richtmicrofoons te gebruiken.

03 POSTPRODUCTIE

Montage van de beelden (editen)

  • Bouw de montage op door ruwe ‘cuts’ te maken van goed gedefinieerde scènes in aparte tijdlijnen, waarbij alleen de bruikbare shots in elke tijdlijn overblijven.
  • Kopieer en plak de scènes uit de ‘rough cut’ in een ‘master tijdlijn’.
  • Neem de tijd om verschillende benaderingen te verkennen en ermee te experimenteren.
  • Reken extra tijd voor de montage. Als je wat afstand neemt van het filmen en de montage met een frisse blik bekijkt, kan dat het proces aanzienlijk helpen.

 

Overleggen en afronden

  • Exporteer een voorbeeldbestand van de voltooide montage en overleg met alle betrokken partijen om feedback te verzamelen voordat je de video afwerkt.
  • Houd opmerkingen over de bewerking bij in de reeds aangemaakte spreadsheet.
  • Verwerk het commentaar en maak de video af door het geluid en de beelden te finaliseren.

Opmerking:

Het eindresultaat kan omwille van verschillende redenen of omstandigheden heel anders zijn dan de afgesproken aanpak. Dit komt vaak voor.

PRAKTIJKVOORBEELD

Boer-vermeerderaar Peter Bauwens toont zijn gewassen in De Nieuwe Tuin.
Boer-vermeerderaar Peter Bauwens toont zijn gewassen in De Nieuwe Tuin. - © Femke den Hollander (2023)

01 Teeltselectie

Traject 

CAG (Centrum voor Agrarische Geschiedenis), 't Grom (Belgisch Groenten Museum) en Bokrijk | Vakmanschap & Erfgoed werkten in het traject 'Teeltselectie' samen met een aantal boeren-vermeerderaars om het vakmanschap van teeltselectie te documenteren met oog op sensibilisering

Daarbij werd er binnen dat traject gewerkt met een audiovisuele productie over educatie voor het vakmanschap van gewasselectie, met een casestudy over het Brussels grondwitloof. (Deze casestudy kan je hier terugvinden.)

 

Context

Teeltselectie gaat om telkens opnieuw uitzaaien en met het getrainde oog van de boer-vermeerderaar de planten voor het zaad te selecteren op de gewenste eigenschappen. Het is echt een stiel apart. Vandaag is teeltselectie bijna volledig in handen van grote bedrijven, maar dat leidt tot een sterke afname van de diversiteit. Daarom zijn de bovenstaande partners deze kennis en kunde gaan documenteren, borgen en een duurzame toekomst geven. 

De boeren-vermeerderaars hebben daarbij elk een eigen focus: sommigen hebben een professioneel doelpubliek terwijl anderen mikken op hobbytuinders en moestuiniers.

Door het vakmanschap van teeltselectie samen met, door en voor de erfgoedgemeenschap in beeld te brengen, zetten ze in op meer erfgoedbewustzijn van de telers én van een breder geïnteresseerd publiek zoals bv. moestuiniers.

 

Aanpak

Voortraject 

Samen met 't GROM lanceerde CAG een open oproep naar hun netwerk van boeren-vermeerderaars om deel te nemen aan een audiovisuele productie. 

De geïnteresseerden werden uitgenodigd voor een online bijeenkomst waar meer informatie werd gedeeld en de doelen werden overeengekomen. Iedereen werd uitgenodigd om zijn gedachten te delen. 

Deze informatie werd gebundeld in een document en naar iedereen gestuurd met de vraag om verdere deelname te bevestigen. Dit maakte het gemakkelijk om te weten wie echt geïnteresseerd was en in staat om deel te nemen. 

Na selectie van de praktijkbeoefenaars kon een ruw productieplan worden gemaakt dat het seizoensgebonden karakter van deze immaterieel-erfgoedpraktijk volgde.

 

Maakproces filmen

Het filmen zelf gebeurde volgens de seizoenen en het ritme van de gemeenschap. Dit bracht meerdere uitdagingen met zich mee: 

  1. De praktijkbeoefenaars hebben een druk en seizoensgebonden schema. Zij kunnen daardoor op voorhand geen definitief filmschema afspreken. 
  2. De seizoensfactor: om de vaardigheden en de praktijk van de gewassenselectie te documenteren, moesten het seizoensverloop van de gewassen worden bijhouden. De draaidagen liggen dan weken uit elkaar. 
  3. De weersomstandigheden. Regen of droogte, het weer beïnvloedde (last-minute) de planningen van de boeren-vermeerderaars.

 

Afwerking

Na het filmen werd op een 'zadenbeurs' in ‘t Grom werd een voorvertoning gescreend en goed ontvangen. 

Op basis van deze vertoning en het commentaar werd besloten om bijkomend materiaal te filmen, om zo meer focus te leggen op wat er gezegd werd door de beoefenaars.

Na het afwerken van het documentatieproces werd er een pop-up expo ‘Teeltselectie? Een vak apart!’ ontwikkeld en een sensibiliserende documentaire ‘Teeltselectie? Een vak apart!’ gemaakt. 

(Een tweede, educatieve documentaire werd opgemaakt in context van de casestudy rond het Brussels Grondwitloof. Lees er hier meer over.) 

 

Ervaring van de filmmaker 
 

"Agrarische professionals zijn meestal te vinden op hun velden of aan het werk. Dit was de factor die het filmproces uitdagend maakte. De tijd om te filmen was beperkt omdat de beoefenaars het ontzettend druk hadden. Het plannen van de opnamedagen en het vasthouden aan dit schema was een uitdaging voor alle betrokkenen." (Alexander Kerkhof, filmmaker)

 

Aanraders van de filmmaker

  • Heb een duidelijke visie over hoe je bewustmaking wilt gaan aanpakken voor je begint met filmen.
  • Soms zijn er grenzen aan wat je zelf kan doen bij experimenteel filmmaken. In dat geval kan je er een 'regisseur' bij halen die de visie tot leven brengt.  
  • Een ander soort beeldtaal zoeken is vaak niet gemakkelijk. Breng voorbeelden mee en bespreek goed wat de mogelijkheden zijn met verschillende filmtechnieken. 

 

Conclusie

Het werken met seizoensgebonden praktijken vraagt voldoende flexibiliteit van de begeleidende erfgoedprofessionals en de betrokken filmmaker. Vaak zal de planning onderhevig zijn aan last minute veranderingen.

Experimenteel filmmaken biedt veel kansen maar kan ook intimiderend overkomen. Spreek op voorhand goed af met de erfgoedgemeenschap hoe ze bewustmaking door film zien. 

 

Een sfeerbeeld van de pop-up expo 'Teeltselectie? Een vak apart!'
Een sfeerbeeld van de pop-up expo 'Teeltselectie? Een vak apart!' - © Femke den Hollander (2023)
Teeltselectie door Alexander Kerkhof (Feathers on Wings)
Vladimir Ivaneanu en Soetkin Everaert kijken naar inspiratie.
Vladimir Ivaneanu en Soetkin Everaert kijken naar inspiratie. - © Femke den Hollander (2023)

02 Japanse houtsnede 

Traject 

De erfgoedprofessional van Bokrijk | Vakmanschap & Erfgoed ondernam een traject rond het audiovisueel documenteren van het Japanse houtsnijvakmanschap. Zij gingen daarvoor met Vladimir Ivaneanu en Soetkin Everaert in zee. Vladimir ging in 2007 naar Japan om het vakmanschap te leren. Soetkin volgt les bij Vladimir aan de Academie voor Beeldende Kunst te Gent. Vanuit hun gedeelde passie voor Japanse houtsnede werken ze samen in een meester-leerlingtraject, het kader van de Beurzen Vakmanschap dat zij in 2023 toegewezen kregen.

Japanse houtsnede is een vorm van prentkunst. Deze kunstvorm ontwikkelde zich vanuit de Chinese houtsnede en kreeg midden van de 17e eeuw haar eigen karakter zoals we dat vandaag kennen van prenten als de 'De golf' van Hokusaï. 

In 2024 trekken Vladimir en Soetkin samen naar Japan om samen met Japanse meesters te bekijken hoe zij het vakmanschap inzetten, hun eigen praktijk te evalueren en na te denken over de toekomst.

 

Context

Vladimir en Soetkin, een meester en een leerling in de houtsnijkunst uit de regio Gent werden door Bokrijk | Vakmanschap & Erfgoed gecontacteerd om deel te nemen aan het project 'Focus Vakmanschap' en een film te maken over hun ambachtelijke praktijk. 

Ze waren enthousiast om deel te nemen en kregen de methodologie die voortkwam uit het project aangeboden om een aanpak te kiezen die voor hen het meest zou betekenen, en waar ze zich goed bij zouden voelen. 

Ze kozen ervoor om zich te richten op communicatie, meer bepaald bewustmaking. Het plan was om hen gedurende een periode te volgen in een nieuw houtsnijproces en daarbij  de context, activiteiten en ervaringen te verkennen.

 

Aanpak

Aan het begin van het filmproces verwachtten Vladimir en Soetkin dat ze het hele proces in twee filmsegmenten zouden moeten tonen. Zo begonnen ze aan hun eigen houtsneden te werken. Na samen een workshop te hebben gegeven, besloten ze om samen te werken aan het maken van één houtsnede-illustratie. Dit stimuleerde de interactie tussen meester en leerling en versnelde het leerproces. 

Er werd van deze gelegenheid gebruik gemaakt om tijd te nemen om de complexiteit van het vakmanschap echt te begrijpen. 

Dit sloot ook aan bij de visie van beide beoefenaars en bood de tijd om deze erfgoedpraktijk grondig te leren kennen. Dit zou niet mogelijk zijn geweest als er werd vastgehouden aan het idee van een documentatieproces met slechts twee filmsegmenten.

Het documentatieproces toont de verschillende fases in het ontstaan van zo’n prent:

  1. een houtblok bewerken
  2. een ontwerp aanbrengen op dat houtblok
  3. het ontwerp geduldig uitsnijden
  4. kleuren laag per laag aanbrengen op het houtblok
  5. elke laag kleur drukken op speciaal papier

Er komt heel wat gereedschap aan te pas: barens, norilijm en borstels, om er maar enkele te noemen. En natuurlijk ook gutsen, messen of een beitel tijdens het snijproces.
 

Om dit vakmanschap te documenteren, werken Vladimir en Soetkin aan een prent met blauw, roze, zwart en zelfs een blinkende afwerkingslaag. Zo’n prent met een indrukwekkende hoeveelheid detail vraagt heel wat voorbereidingswerk, geduld en kennis.

 

Kortfilm 'Weg van de Japanse houtsnede montage' door Alexander Kerkhof (Feathers on Wings)
Achter de schermen bij het filmen van het kuipen.
Achter de schermen bij het filmen van het kuipen. - © Femke den Hollander (2023)

03 Kuipen

Traject

De erfgoedprofessional van Bokrijk | Vakmanschap & Erfgoed ondernam samen met Rodenbach (brouwerij in Roeselare) een traject rond het audiovisueel documenteren van het vakmanschap van het kuipen.

Aanvankelijk waren er ook gesprekken met het kuipersmuseum uit Nevele en brouwerij Boon uit Lembeek. Er was net beslist om het bedrijf door te geven en dat zorgde voor veel interne veranderingen. Commerciële bedrijven als Boon en Rodenbach staan constant voor grote uitdagingen. Erfgoed en documenteren is voor hen slechts een klein deel in een groter geheel.

 

Context

Bij Rodenbach hebben ze bijna 300 staande foeders en vaste kuipers in dienst. Pol, één van de kuipers, ging net op pensioen toen we bij Rodenbach aanklopten. Het was een unieke kans om Pol nog te strikken voor een interview. Jordie, een twintiger, volgde Pol een jaar lang om het vakmanschap te leren.

Ook werd een lokale immaterieel-erfgoedprofessional van erfgoedcel TERF/BIE Midwest betrokken in het traject. Dit voor het afnemen van een interview en rond acties om de sensibiliserende trailer in de kijker te zetten.

 

Aanpak

Het plannen van de opnamedagen gebeurde voor en na de zomerperiode. In de zomer is het erg druk in brouwerij omdat Rodenbach een zomerbiertje is. 

Omdat er wel commerciële en drukke agenda’s zijn, was het filmen soms op korte termijn. Gelukkig waren de partners en de filmmaker erg flexibel.

In de foederzalen moest er ook wel extra licht gebruikt worden. De foederzalen zijn erg groot. De ruimte tussen de foeders is smal en om een foeder in te gaan, is het erg hoog. 

We hebben in de montage gewerkt naar ‘een dag in het leven van de kuiper’ waar je de meeste handelingen ziet. We hebben natuurlijk geen lekkende foeder kunnen filmen (gelukkig). We hebben wel zoveel mogelijk handelingen gefilmd van een kuiper.

 

Trailer Kuipen door Alexander Kerkhof (Feathers on Wings)
Download

Nog een onduidelijkheid?

Mocht je toch niet direct gevonden hebben wat je nodig had,

luisteren we graag naar opmerkingen en vragen.